سه شنبه 11 تیر ماه سال 1387
بسط تجربه نبوی
بخشی از پیشگفتار کتاببه نام خدا در «قبض و بسط تئوریک شریعت»، سخن از بشری بودن و تاریخی بودن و زمینی بودن معرفت دینی میرفت و اینک در بسط تجربهی نبوی، سخن از بشریت و تاریخیت خود دین و تجربهی دینی میرود. به عبارت دیگر، این کتاب رویهی بشری و تاریخی و زمینی وحی و دیانت را، بدون تعرض به رویهی فراتاریخی و فراطبیعی آن، بل با قبول و تصدیق آن، میکاور و باز مینماید. و میکوشد تا توضیح دهد که شاهد ماورای طبیعت وقتی جامهی طبیعت به تن میکند، و شهسوار ماورای تاریخ وقتی پا به میدان تاریخ مینهد، چه پیچشها در اندامش میافتد و چه غبارها بر چهرهاش مینشیند و ذاتیاتش در محاصرهی کدام عرضیات میافتند و اطلاقش تختهبند کدام قیود میشود. این کتاب را «پیامبرنامه» نیز میتوان نامید؛ چرا که سرا پا از بسط دین به تبع بسط تجربهی درونی و بیرونی پیامبر حکایت میکند و وحی رسالت را تابع شخصیت رسول میشمارد. خاتمیت نبوت را مقتضی و موجب ختم حضور نبیّ در عرصهی دینداری نمیگیرد، بر بر این حضور، به خاطر تأمین طراوت تجربههای دینی انگشت تأکید مینهد و عمدهی سخن در آن، مربوط به منزلت کانونی شخصیت بشری پیامبر در تشریع و تجربهی دینی، و نقش ولایت او در تداوم دینداری است. پیامبر عزیز اسلام، خود در تعریف هویت پیامبرانهی خویش، به بلاغت تمام گفت که انسانی است برخوردار از وحی (إنّما أنا بشرٌ مثلکم، یوحی إلیّ ) و در این تعریف، انسانیت و اقتضائات بشریت خود را، دلیرانه بر آفتاب افکند و تصویری موزون از دو پارهی خاکی و افلاکی خویش به دست داد و نبوت را مقتضی قهر بشریت ندانست و انسانیت را با الهامگیری و پیامبری سازگار آورد و از خاکمنشی و زمیننشینی بیمناکی و شرمندگی ننمود. ای مبارک آن گلیم گل تو را و ای خنک آن وصف مزمّل تو را نه ملک بودی نه دلخسته ز خاک ای بشیر ما بشر بودی و پاک سنت عرفانی ما، سنگ تمام گذاشت و هر چه توانست کفهی افلاکی و آسمانی ترازوی وجود پیامبر را سنگینتر کرد و بر فربهی جثهی باطن او افزود و سایهی زمینی او را در نور آسمانی وحی محو نمود و نیمهی پیمبری را به فروکوفتن نیمهی انسانی او برگماشت و خاک ساحل تاریخیت را به امواج دریای اشراق فرو شست، تا از پیامبر روحی بیتن و خورشیدی بیسایه و صورتی بیماده و غیبی بیشهادت و تندیسی بیتاریخ و بیجغرافیا بر جا نهاد. چونان فرشتهای که از غیب آمده بود و به غیبالغیب پر کشیده بود. نهیب جگرشکاف مولانا از دل چنین قصابی برمیخاست که: خر از این میخسپد اینجا ای فلان که بشر دیدی تو ایشان را نه جان کار از این ویران شده است ای مرد خام که بشر دیدی مر اینها را چو عام تو همان دیدی که ابلیس لعین گفت من از آتشم آدم ز طین چشم ابلیسانه را یک دم ببند چند بینی صورت آخر چند چند؟ بدینگونه، ادبیات دینی ـ صوفیانهی ما از تشریح و تبیین پارهی آسمانی شخصیت پیامبر اشباع شد و نبوغ و قریحهی دهها عارف باطنبین، طیّ ده قرن، گوهرهای غریب از دل دریای عرفان نبوی برآورد و آنچه جایش خالی ماند، شناختن نیمهی خاکی وجود آن عزیز گلیمپوش و خاکنشین بود که در جمع مینشست و با خلق میزیست و زیر سقف تاریخ میخفت و در دریای فرهنگ عصر شنا میکرد و به زبان قوم سخن میگفت و معضلات محیط خویش را به سرپنجهی تدبیر میگشود و در حالی که سر به آسمان میسود، گام بر زمین مینهاد. اینک این چهرهی پیامبر است که نسبتش با تلقی وحی و تجربهی دینی و تشریح شرایع سخت ناشناخته مانده است و ثقل سنت ستبر عرفانی، آن را به مسألهای نیاندیشیدنی بدل کرده است. همسری با اولیاء برداشتن و انبیاء را همچو خود پنداشتن و چشم ابلیسانه گشودن و صورت را فارغ از معنی دیدن و کار پاکان را قیاس از خود گرفتن و شیر را از شیر باز نشناختن، البته کبرفروشی و بیحرمتی و ابلهی است. لکن دانایی ناقص و تصویر شکسته و درک نامتوازن از اولیای حق داشتن و آنان را نه درختانی روییده و بالیده بر مزرع سبز عصر، بل مرغان باغ ملکوت افتاده در محبس تنگ خاک معرفی کردن نیز محض جهلفروشی و نابینایی و قدرناشناسی است. علم کلام جدید ما، امروز با ایراد عنصر بشریت و تاریخیت در دین و معرفت دینی و حیات رجال الهی، آگاهانه، بابی را در دینشناسی بر خود میگشاید که بر گذشتگان بسته بود و به توفانی وفا میکند که قرنها بیوفایی و بیمهری دیده بود. «بسط تجربهی نبوی» هم دوست دارد تا جهدی کوچک در این جهاد بزرگ تلقی شود. |